Động Đất Là Gì? Nguyên Nhân, Dấu Hiệu Và Cách Ứng Phó

Nếu một ngày, bạn bỗng thấy mặt đất vững chãi bỗng chao đảo, những tòa nhà cao tầng rung lắc như cây cỏ – đó chính là hiện tượng động đất mang lại. Động đất là một trong những thảm họa thiên nhiên khó lường và có sức tàn phá khủng khiếp nhất, nhưng động đất là gì và điều gì thực sự gây ra hiện tượng đáng sợ này? Hãy cùng khám phá cơ chế địa chất đằng sau những cơn thịnh nộ của vỏ Trái Đất và cách chúng ta có thể sống chung an toàn hơn với chúng.

Hiện tượng động đất là gì?

Động đất là hiện tượng rung chuyển hoặc chấn động đột ngột của bề mặt Trái Đất, gây ra bởi sự giải phóng năng lượng đột ngột từ trong lòng đất. Năng lượng này được phát ra từ một điểm, gọi là chấn tiêu và lan tỏa ra xung quanh dưới dạng các sóng địa chấn. Điểm trên bề mặt đất nằm thẳng đứng phía trên chấn tiêu được gọi là tâm chấn – thường là nơi chịu tác động mạnh nhất.

Động đất là hiện tượng rung chuyển đột ngột bề mặt Trái Đất

Về bản chất, động đất là cách vỏ Trái Đất giải tỏa ứng suất tích tụ lâu ngày do sự dịch chuyển của các mảng kiến tạo. Nó là một quá trình tự nhiên liên tục của hành tinh chúng ta.

Nguyên nhân gây ra động đất là gì?

Có rất nhiều yếu tố dẫn đến sự rung chuyển của mặt đất, từ những vận động tự nhiên của hành tinh đến các tác động do chính con người tạo ra.

Nguyên nhân gây ra động đất thường được phân chia thành ba nhóm chính:

• Nội sinh: Sự di chuyển của các mảng kiến tạo (Plate Tectonics). Khi các mảng này va chạm, tách rời hoặc trượt qua nhau, áp lực tích tụ tại các biên giới mảng sẽ gây ra đứt gãy và tạo ra động đất.
• Hoạt động núi lửa: Sự di chuyển của magma áp suất cao bên dưới lòng đất hoặc các vụ phun trào núi lửa dữ dội cũng gây ra các chấn động địa chất cục bộ.
• Tác động của con người: Các hoạt động như thử nghiệm vũ khí hạt nhân dưới lòng đất, xây dựng hồ chứa thủy điện khổng lồ (gây áp lực lên các tầng đá bên dưới) hoặc khai thác dầu mỏ và khí đốt bằng phương pháp thủy lực cắt phá.

Núi lửa phun trào có thể gây ra các chấn động địa chất cục bộ

Dấu hiệu sắp có động đất là gì?

Không có dấu hiệu cảnh báo chính xác và đáng tin cậy nào cho một trận động đất cụ thể về thời điểm và địa điểm. Tuy nhiên, trong tự nhiên, người ta ghi nhận một số hiện tượng bất thường có thể liên quan đến sự tích tụ ứng suất trước động đất, dù mối liên hệ chưa thực sự rõ ràng để dự báo:

• Hành vi bất thường của động vật: Một số loài (như chó, mèo, rắn, chuột) có thể nhạy cảm với những thay đổi vi lượng từ lòng đất hoặc sóng hạ âm mà con người không nhận biết được, dẫn đến hoảng loạn, bỏ chạy.
• Sự thay đổi mực nước giếng: Mực nước trong giếng khoan có thể dâng lên hoặc hạ xuống bất thường.
• Phát sáng trên bầu trời: Một số báo cáo ghi nhận ánh sáng lạ trên bầu trời gần tâm chấn trước hoặc trong động đất. Hiện tượng này có thể liên quan đến sự phóng điện từ các khí ion hóa bị ép từ lòng đất.

Các dấu hiệu này không phải là cơ sở để dự báo. Việc chuẩn bị sẵn sàng và biết cách ứng phó khi động đất xảy ra mới là biện pháp thiết thực và hiệu quả nhất.

Biểu hiện của động đất là gì?

Khi một trận động đất xảy ra, biểu hiện trực tiếp nhất là sự rung chuyển của mọi vật xung quanh, đi kèm với các hiện tượng biến đổi địa chất tức thời. Chẳng hạn như:

• Rung lắc bề mặt: Bạn sẽ cảm thấy mặt đất dưới chân dập dềnh như sóng nước hoặc rung giật mạnh theo phương ngang và phương đứng.
• Âm thanh dữ dội: Tiếng tường nhà nứt vỡ, tiếng đồ đạc đổ vỡ kết hợp với tiếng gầm từ lòng đất tạo ra một không gian âm thanh cực kỳ hỗn loạn.
• Sụt lún và nứt đất: Trên mặt đất xuất hiện các vết nứt lớn, mặt đường bị xé toạc hoặc thậm chí xảy ra hiện tượng “đất hóa lỏng” khiến nhà cửa bị lún sụp như rơi vào vũng bùn.
• Sóng thần (nếu xảy ra dưới biển): Nếu tâm chấn nằm dưới đại dương, biểu hiện có thể là nước biển đột ngột rút xa bờ một cách bất thường trước khi một bức tường nước khổng lồ ập đến.

Động đất gây sụt lún, nứt đất

Phân loại tác động của động đất?

Để đánh giá sức ảnh hưởng, các nhà khoa học thường phân loại động đất dựa trên mức độ tác động mà nó gây ra cho môi trường và con người. Dựa trên thang đo cường độ Mercalli, tác động được chia thành các mức:

• Mức độ nhẹ: Chỉ có các thiết bị đo nhạy cảm ghi nhận được, con người gần như không cảm thấy hoặc chỉ thấy rèm cửa đung đưa nhẹ.
• Mức độ trung bình: Đồ vật trong nhà rơi vỡ, người ngủ bị thức giấc, ô tô đang đỗ bị rung chuyển rõ rệt.
• Mức độ mạnh: Nhà cửa bắt đầu nứt nẻ, các công trình xây dựng kém có thể bị sụp đổ, con người khó có thể đứng vững.
• Mức độ hủy diệt: Toàn bộ công trình kiên cố bị san phẳng, mặt đất biến dạng hoàn toàn, các dòng sông thay đổi dòng chảy và gây ra thiệt hại cực lớn về người.

Độ lớn của động đất là bao nhiêu?

Độ lớn của động đất được đo bằng thang độ Richter hoặc thang mô-men hiện đại hơn. Đây là thang đo logarit, nghĩa là mỗi bậc tăng 1 đơn vị tương ứng với năng lượng giải phóng gấp khoảng 32 lần.

• Dưới 3.0: Thường không cảm nhận được (động đất vi mô).
• 3.0 – 3.9: Cảm nhận được nhẹ, ít gây thiệt hại.
• 4.0 – 4.9: Rung lắc nhẹ đồ vật trong nhà, có thể gây hư hại nhỏ.
• 5.0 – 5.9: Có thể gây hư hại đáng kể cho các công trình xây kém.
• 6.0 – 6.9: Có sức phá hủy mạnh trong phạm vi đến 160km.
• 7.0 – 7.9: Động đất lớn, gây thiệt hại nghiêm trọng trên diện rộng.
• 8.0 trở lên: Động đất rất lớn, có thể gây thảm họa ở vùng rộng hàng trăm km.

Cường độ rung lắc tại một điểm cụ thể lại được đo bằng thang Mercalli sửa đổi (MMI), từ cấp I (không cảm nhận) đến cấp XII (hủy diệt hoàn toàn), phụ thuộc vào độ lớn, khoảng cách tới tâm chấn và nền đất.

Tác hại của động đất là gì?

Động đất không chỉ gây thiệt hại tức thời mà còn để lại những hệ lụy lâu dài về kinh tế, xã hội và môi trường. Bao gồm:

• Thương vong về người: Đây là tổn thất đau đớn nhất, do sập nhà, hỏa hoạn hoặc các thảm họa kéo theo như sóng thần, lũ lụt.
• Hủy hoại cơ sở hạ tầng: Đường xá, cầu cống, hệ thống điện, nước và viễn thông bị tê liệt hoàn toàn, gây khó khăn cho công tác cứu hộ.
• Thảm họa thứ cấp: Động đất gây ra các vụ vỡ đập thủy điện, cháy nổ do rò rỉ khí gas, lở đất ở vùng núi và sóng thần ở vùng ven biển.
• Tác động tâm lý: Những người sống sót thường phải đối mặt với hội chứng rối loạn sau sang chấn (PTSD) kéo dài.

Động đất làm phá vỡ cơ sở hạ tầng, gây ảnh hưởng nặng nề đến nền kinh tế

Cách phòng tránh và ứng phó với động đất

Vì động đất là một hiện tượng thiên tai xảy ra bất ngờ và không thể dự báo trước chính xác thời điểm, việc chuẩn bị sẵn sàng các phương án ứng phó là yếu tố sống còn. Một kế hoạch chi tiết từ trước sẽ giúp bạn giữ được bình tĩnh, giảm thiểu tối đa các rủi ro về tính mạng và tài sản khi mặt đất bắt đầu rung chuyển.

Trước khi động đất

Sự chuẩn bị chủ động ngay từ khi mọi thứ còn đang bình yên là bước quan trọng nhất trong chiến lược phòng chống động đất. Để đảm bảo an toàn cho gia đình, bạn nên thực hiện các biện pháp dự phòng sau đây:

• Gia cố vật dụng trong nhà: Sử dụng giá đỡ hoặc dây đai để gắn chặt các vật dụng nặng, dễ đổ như tủ sách, tủ lạnh, tivi và bình nóng lạnh vào tường. Tránh treo tranh ảnh hoặc gương nặng ngay phía trên giường ngủ.
• Chuẩn bị túi cứu sinh khẩn cấp: Mỗi gia đình cần có một túi đồ bao gồm nước uống, thực phẩm đóng hộp, đèn pin, pin dự phòng, thuốc men cơ bản, còi báo hiệu và các giấy tờ cá nhân quan trọng.
• Xây dựng kế hoạch thoát hiểm: Mọi thành viên trong gia đình cần biết rõ các vị trí an toàn trong nhà (như dưới gầm bàn chắc chắn) và địa điểm tập kết ngoài trời sau khi cơn địa chấn kết thúc.
• Học kỹ năng sơ cứu: Nắm vững các bước sơ cứu cơ bản và biết cách ngắt nguồn điện, khóa van gas tổng để ngăn ngừa hỏa hoạn thứ cấp.

Trong khi động đất

Khi cảm nhận được những rung chấn đầu tiên của động đất, điều quan trọng nhất là phải giữ bình tĩnh và thực hiện ngay lập tức các động tác bảo vệ theo nguyên tắc “nằm xuống – che chắn – bám chặt”.

Tùy vào vị trí hiện tại mà bạn cần có cách xử lý phù hợp như sau:

• Nếu bạn đang ở trong nhà: Hãy nhanh chóng quỳ xuống, chui vào gầm bàn vững chắc để bảo vệ đầu và cổ. Tránh xa các cửa sổ kính, gương và các vật có thể rơi từ trên cao xuống. Tuyệt đối không được sử dụng thang máy vì điện có thể mất đột ngột và bạn sẽ bị kẹt bên trong.
• Nếu bạn đang ở ngoài trời: Hãy di chuyển ngay đến những khu vực trống trải, tránh xa các tòa nhà cao tầng, cột điện, cây lớn, biển quảng cáo hoặc các bức tường gạch cũ nát.
• Nếu bạn đang lái xe: Hãy tấp xe vào lề đường ở nơi an toàn, tránh xa cầu vượt, hầm chui và các dốc đá có nguy cơ sạt lở. Hãy ở yên trong xe cho đến khi sự rung lắc dừng hẳn.
• Nếu bạn đang ở vùng ven biển: Khi thấy dấu hiệu động đất mạnh hoặc nước biển rút xa bờ đột ngột, hãy lập tức di chuyển lên các vùng đất cao hơn để phòng ngừa sóng thần.

Sau khi động đất

Mối nguy hiểm thường chưa kết thúc ngay khi mặt đất ngừng rung chuyển, vì các dư chấn và sự hư hại về cấu trúc công trình vẫn có thể gây ra thảm họa. Sau khi cơn chấn động đi qua, bạn cần thực hiện các bước kiểm tra an toàn dưới đây:

• Kiểm tra thương vong: Trước hết hãy kiểm tra tình trạng sức khỏe của bản thân và những người xung quanh. Chỉ thực hiện việc sơ cứu nếu bạn có kỹ năng và không cố gắng di chuyển những người bị thương nặng trừ khi có nguy cơ cháy nổ ngay lập tức.
• Kiểm tra nguồn nguy hiểm: Tuyệt đối không sử dụng bật lửa hay các thiết bị phát tia lửa điện vì có thể xảy ra rò rỉ gas. Hãy ngắt cầu dao điện và khóa van gas nếu phát hiện mùi lạ hoặc hư hỏng hệ thống.
• Cập nhật thông tin: Sử dụng đài radio hoặc điện thoại (nếu còn sóng) để theo dõi các bản tin khẩn cấp từ chính quyền về tình hình cứu hộ và các cảnh báo tiếp theo.
• Cảnh giác với dư chấn: Luôn chuẩn bị tinh thần cho các đợt rung chấn tiếp theo sau động đất. Nếu tòa nhà bạn đang ở bị nứt vỡ nghiêm trọng, hãy di dời ra ngoài ngay lập tức và tuyệt đối không quay lại cho đến khi được cơ quan chuyên môn xác nhận an toàn.

Hãy cảnh giác với các dư chấn sau khi động đất xảy ra

Một số câu hỏi liên quan

Để hiểu sâu hơn về bản chất của hiện tượng này, hãy cùng giải đáp các khái niệm chuyên ngành thường gặp.

Dư chấn động đất là gì?

Dư chấn là những trận động đất có độ lớn nhỏ hơn xảy ra sau trận động đất chính trong cùng một khu vực. Chúng xảy ra khi các tầng địa chất đang cố gắng điều chỉnh lại vị trí sau sự dịch chuyển lớn.

Dư chấn sau động đất là gì?

Về bản chất, dư chấn sau động đất chính là các đợt rung chấn tiếp diễn có thể kéo dài vài ngày, vài tháng hoặc thậm chí vài năm sau trận chính. Dù cường độ thường thấp hơn, nhưng chúng cực kỳ nguy hiểm vì có thể làm sụp đổ những tòa nhà đã bị hư hại trước đó.

Đơn vị đo động đất là gì?

Hiện nay, khoa học sử dụng các đơn vị và thang đo như:

• Thang Richter: Đo độ lớn (năng lượng giải phóng).
• Thang độ lớn mô-men: Chính xác hơn Richter cho các trận bão cực lớn.
• Thang Mercalli: Đo cường độ (mức độ tàn phá quan sát được).

Tâm chấn động đất là gì? 

Cần phân biệt hai khái niệm:

• Tâm chấn (Epicenter): Là điểm trên bề mặt Trái Đất, nằm thẳng đứng phía trên chấn tiêu. Đây thường là khu vực chịu rung chuyển mạnh nhất và thiệt hại lớn nhất. Nó được xác định bằng vĩ độ và kinh độ.
• Tiêu điểm/Tâm chấn sâu (Hypocenter): Vị trí thực tế trong lòng đất nơi đứt gãy bắt đầu xảy ra.

Cơ chế hình thành động đất là gì?

Cơ chế này được giải thích bằng thuyết đàn hồi hồi phục. Các khối đá bị nén ép bởi các lực kiến tạo, chúng biến dạng và tích lũy năng lượng đàn hồi. Khi lực nén vượt quá lực ma sát giữ các khối đá tại chỗ, đứt gãy xảy ra đột ngột, các khối đá bật trở lại vị trí ít căng thẳng hơn và giải phóng năng lượng dưới dạng sóng địa chấn.

Động đất là một phần tất yếu trong quá trình vận động không ngừng của Trái Đất. Thay vì sợ hãi, việc hiểu rõ động đất là gì, nguyên nhân và đặc biệt là cách ứng phó an toàn mới là chìa khóa giúp chúng ta giảm thiểu tối đa thương vong và thiệt hại. Sự chuẩn bị kỹ càng từ cá nhân, gia đình đến cộng đồng, cùng với việc xây dựng các công trình kiên cố, chính là “tấm khiên” vững chắc nhất trước sức mạnh khôn lường của thiên nhiên.