Lốc xoáy là gì? Cơ chế hình thành và cách phòng tránh

Lốc xoáy là hiện tượng thời tiết cực đoan hình thành trong điều kiện khí quyển bất ổn, mang theo gió mạnh xoáy tròn với tốc độ lớn. Lốc xoáy xuất hiện trong thời gian ngắn nhưng gây ra nhiều nguy hiểm nghiêm trọng cho nhà cửa, cây cối, sản xuất và tính mạng con người. Bài viết dưới đây sẽ cùng bạn đọc tìm hiểu lốc xoáy là gì, nhận diện đặc điểm cơ bản và hiểu rõ mức độ nguy hiểm của hiện tượng thời tiết này.

Lốc xoáy là gì? 

Việc hiểu rõ bản chất của hiện tượng lốc xoáy giúp chúng ta có cái nhìn khoa học và chủ động hơn trong việc phòng tránh thiên tai.

Khái niệm

Lốc xoáy là hiện tượng một luồng không khí xoáy tròn mãnh liệt nối từ một đám mây giông xuống tận mặt đất. Hiện tượng này thường có dạng hình phễu hoặc hình ống với sức hút cực lớn ở trung tâm. Tốc độ gió bên trong vòng xoáy có thể đạt từ vài chục đến hàng trăm cây số mỗi giờ. Lốc xoáy hình thành trong những điều kiện thời tiết cực đoan khi các khối khí nóng và lạnh va chạm nhau. Chúng có khả năng cuốn trôi mọi vật cản trên đường di chuyển và gây ra những thiệt hại kinh hoàng chỉ trong thời gian ngắn.

Lốc xoáy là hiện tượng một luồng không khí xoáy tròn mãnh liệt nối từ một đám mây giông xuống tận mặt đất

Sự khác nhau giữa lốc xoáy và vòi rồng

Nhiều người thường nhầm lẫn giữa hai khái niệm này dù chúng có những đặc điểm phân biệt khá rõ rệt về môi trường xuất hiện.

Lốc xoáy là tên gọi chung cho hiện tượng luồng khí xoáy hình thành từ các đám mây giông lớn. Vòi rồng thực chất là một dạng lốc xoáy khi nó di chuyển hoặc hình thành phía trên mặt nước như biển hoặc hồ lớn. Lốc xoáy trên đất liền thường có sức tàn phá mạnh mẽ và trực tiếp hơn đối với các khu dân cư. 

Vòi rồng trên mặt nước đôi khi có cường độ yếu hơn nhưng lại gây nguy hiểm lớn cho các phương tiện tàu thuyền. Cả hai hiện tượng đều có điểm chung là sự xoay chuyển cực nhanh của các luồng khí xung quanh một trục thẳng đứng.

Cách phân loại lốc xoáy theo cấp độ tàn phá

Các nhà khoa học sử dụng thang đo chuyên dụng để đánh giá sức mạnh và mức độ hủy diệt của từng cơn lốc.

Thang đo Fujita cải tiến phân chia lốc xoáy thành các cấp độ từ không đến năm dựa trên tốc độ gió và thiệt hại thực tế. Cấp độ không đại diện cho những cơn lốc nhẹ chỉ gây hư hỏng nhỏ cho cây cối và biển báo. Cấp độ hai bắt đầu gây ra những thiệt hại đáng kể như lật mái nhà hoặc lật đổ xe cộ. 

Những cơn lốc đạt cấp độ bốn và năm có sức mạnh hủy diệt hoàn toàn mọi công trình kiên cố trên đường đi. Việc phân loại này giúp các cơ quan khí tượng đưa ra những cảnh báo phù hợp với mức độ nguy hiểm của thiên tai.

Cơ chế hình thành và đặc điểm nhận dạng lốc xoáy

Quá trình sinh ra một cơn lốc xoáy bắt nguồn từ những biến đổi phức tạp trong tầng khí quyển khi thời tiết chuyển xấu.

Quá trình hình thành từ các đám mây giông

Luồng khí nóng ẩm từ mặt đất bốc lên cao gặp luồng khí lạnh khô từ trên tràn xuống. Sự tương tác này tạo ra một cột khí xoáy theo trục nằm ngang trong các đám mây giông lớn. Các dòng khí đi xuống từ phía sau đám mây đẩy một đầu của cột xoáy này chạm xuống mặt đất. 

Luồng khí nóng ẩm từ mặt đất bốc lên cao gặp luồng khí lạnh khô từ trên tràn xuống

Khi cột khí chuyển sang trục thẳng đứng và duy trì được vận tốc quay lớn, một cơn lốc xoáy chính thức hình thành. Năng lượng của lốc xoáy được duy trì nhờ sự chênh lệch áp suất cực lớn giữa tâm và rìa vòng xoáy.

Những dấu hiệu nhận biết cơn lốc xoáy sắp xảy ra

Bầu trời thường chuyển sang màu xanh lục hoặc đen sẫm rất lạ thường trước khi cơn lốc đổ bộ. Những đám mây bụi thấp xuất hiện và bắt đầu xoay tròn ngay sát mặt đất dù chưa có mưa lớn. Các mảnh vỡ nhỏ bị hút lên cao và bay lơ lửng trong không trung là tín hiệu nguy hiểm cực độ. 

Gió có thể lặng đi hoàn toàn trong giây lát trước khi một luồng khí xoáy mạnh mẽ tràn đến bất ngờ. Bạn nên đặc biệt chú ý nếu thấy mưa đá xuất hiện với kích thước lớn vì đây là dấu hiệu của một cơn giông cực mạnh.

Màu sắc và âm thanh đặc trưng của một cơn lốc xoáy

Cột lốc xoáy ban đầu thường có màu trắng hoặc xám đục do hơi nước ngưng tụ thành mây. Sau khi chạm đất, màu sắc của nó chuyển sang đen hoặc nâu đỏ tùy thuộc vào loại bụi bẩn và mảnh vỡ mà nó cuốn vào. Âm thanh của lốc xoáy rất đặc trưng và thường được mô tả giống như tiếng đoàn tàu hỏa đang lao đến. 

Tiếng gầm rú của gió xoáy vang xa và trở nên trầm đục khi nó bắt đầu phá hủy các công trình trên đường đi. Những âm thanh va đập của kim loại và cây cối bị gãy đổ cũng là dấu hiệu cho thấy cơn lốc đang ở rất gần.

Thời gian và địa điểm thường xuyên xuất hiện lốc xoáy

Lốc xoáy có thể xuất hiện vào bất kỳ thời điểm nào nhưng tập trung nhiều nhất vào buổi chiều và tối. Đây là khoảng thời gian nhiệt độ mặt đất đạt mức cao nhất tạo điều kiện cho các dòng khí đối lưu phát triển mạnh. Hiện tượng này thường xảy ra ở những vùng đồng bằng bằng phẳng, nơi các khối khí dễ dàng di chuyển và va chạm. 

Tại Việt Nam, lốc xoáy thường đi kèm với các cơn giông mạnh trong giai đoạn chuyển mùa hoặc trong các cơn bão lớn. Các khu vực gần biển hoặc vùng đồi núi thấp cũng là những nơi có tần suất xuất hiện lốc xoáy khá cao.

Những tác hại của lốc xoáy đối với đời sống

Lốc xoáy mang sức mạnh hủy diệt cực lớn có thể biến những khu dân cư sầm uất thành đống đổ nát chỉ trong tích tắc.

Sức tàn phá của gió xoáy đối với nhà cửa và hạ tầng

Áp suất thấp ở tâm xoáy kết hợp với vận tốc gió cực cao tạo ra lực nhấc bổng các mái nhà kiên cố. Những ngôi nhà có kết cấu yếu hoặc nhà tạm bợ thường bị san phẳng hoàn toàn ngay khi tiếp xúc với vòng xoáy. Gió xoáy cuốn bay các phương tiện giao thông và bẻ gãy các cột điện cao thế gây mất điện trên diện rộng. 

Áp suất thấp ở tâm xoáy kết hợp với vận tốc gió cực cao tạo ra lực nhấc bổng các mái nhà kiên cố

Các công trình công cộng như trường học, bệnh viện và cầu cống cũng chịu hư hại nghiêm trọng về mặt cấu trúc. Những mảnh vỡ từ công trình bị phá hủy lại trở thành vật thể nguy hiểm bay tự do trong không trung.

Gây nguy hiểm cho con người và động vật

Phần lớn thương vong xảy ra do nạn nhân bị các mảnh vỡ bay trúng hoặc bị sập nhà đè lên người. Sức mạnh của lốc xoáy có thể nhấc bổng con người lên cao và ném xuống các khoảng cách xa gây tử vong. Động vật chăn nuôi và thú cưng thường bị nước cuốn hoặc chết do các tác động vật lý mạnh từ gió lốc. 

Việc thiếu hụt không gian trú ẩn an toàn làm gia tăng tỷ lệ chấn thương cho các cư dân ở vùng tâm lốc. Những vết thương do lốc xoáy gây ra thường rất phức tạp và đòi hỏi điều trị y tế khẩn cấp ngay lập tức.

Ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường và tự nhiên

Hàng ngàn cây cổ thụ bị bật gốc hoặc bẻ ngang thân làm mất đi lớp che phủ thực vật quan trọng. Lớp đất mặt màu mỡ bị gió cuốn trôi gây ảnh hưởng xấu đến khả năng tái canh tác của vùng. Các nguồn nước tự nhiên thường bị ô nhiễm do rác thải và hóa chất bị lốc xoáy phát tán khắp nơi. 

Môi trường sống của các loài động vật hoang dã bị thu hẹp đáng kể do rừng cây bị tàn phá nặng nề. Quá trình hồi phục của hệ sinh thái sau một trận lốc xoáy lớn thường kéo dài nhiều năm hoặc hàng thập kỷ.

Kỹ năng sinh tồn và cách phòng tránh lốc xoáy an toàn

Nắm vững các quy tắc ứng phó giúp chúng ta bảo vệ tính mạng bản thân và gia đình trước sức mạnh của thiên nhiên.

Những việc cần làm khi nhận được cảnh báo lốc xoáy

Mọi người cần theo dõi sát sao các bản tin dự báo thời tiết trên tivi hoặc đài phát thanh địa phương. Các gia đình nên chuẩn bị sẵn một túi cứu sinh gồm nước uống, đồ ăn khô, đèn pin và thuốc men cơ bản. Việc gia cố lại các cánh cửa và mái nhà là hành động cần thiết để tăng sức chống chịu trước sức gió. 

Mọi người cần theo dõi sát sao các bản tin dự báo thời tiết để nhận biết sắp có lốc xoáy

Bạn hãy nhanh chóng di chuyển vật nuôi vào khu vực kín đáo và có kết cấu vững chãi. Các thiết bị điện tử trong nhà nên được ngắt nguồn kết nối để tránh nguy cơ cháy nổ do chập điện.

Cách tìm nơi trú ẩn an toàn nhất trong nhà và ngoài trời

Vị trí an toàn nhất trong nhà là tầng hầm hoặc các phòng nhỏ không có cửa sổ ở tầng thấp nhất. Bạn nên nằm sát mặt đất và dùng đệm hoặc chăn dày che chắn phần đầu để tránh mảnh vỡ bay trúng. Nếu đang di chuyển trên xe ô tô, người lái cần nhanh chóng tìm đến các tòa nhà kiên cố gần nhất. 

Trường hợp đang ở ngoài trời và không kịp tìm nhà, hãy nằm xuống các rãnh đất thấp hoặc mương thoát nước. Bạn phải tuyệt đối tránh xa các cây lớn, cột điện và những biển quảng cáo có nguy cơ gãy đổ.

Những sai lầm nguy hiểm cần tránh khi đối mặt với lốc xoáy

Nhiều người có thói quen mở cửa sổ để cân bằng áp suất nhưng hành động này khiến gió lùa vào làm sập nhà nhanh hơn. Việc đứng dưới gầm cầu vượt hoặc cầu cống ngoài đường rất nguy hiểm do hiệu ứng gió giật mạnh hơn tại đây. Bạn không nên cố gắng chạy đua với lốc xoáy bằng xe ô tô vì hướng đi của chúng thay đổi rất khó lường. 

Trú ẩn trong các nhà di động hoặc lều bạt không mang lại bất kỳ sự bảo vệ nào trước sức mạnh của vòi rồng. Việc dừng lại để quay phim hoặc chụp ảnh lốc xoáy khiến bạn mất đi thời cơ sơ tán quý giá.

Các bước phục hồi và xử lý sau khi lốc xoáy đi qua

Mọi người chỉ nên rời khỏi nơi trú ẩn khi có thông báo chính thức từ cơ quan chức năng về việc thiên tai đã kết thúc. Bạn cần kiểm tra kỹ các đường ống dẫn ga và hệ thống dây điện để phát hiện sự cố rò rỉ sớm nhất. Việc mặc đồ bảo hộ và đi giày đế cứng giúp tránh bị thương khi dọn dẹp các đống đổ nát đầy mảnh kính. 

Những người bị thương cần được sơ cứu tại chỗ và đưa đến cơ sở y tế gần nhất trong thời gian sớm nhất. Cộng đồng nên phối hợp chặt chẽ với lực lượng cứu hộ để khôi phục lại các tuyến giao thông và hệ thống hạ tầng cơ bản.

Nội dung bài viết trên đây đã giúp bạn hiểu rõ hơn về khái niệm lốc xoáy là gì và cơ chế hình thành lốc xoáy. Đây là hiện tượng thiên tai có tính bất ngờ cao với sức tàn phá vô cùng khủng khiếp đối với đời sống. Việc nắm vững các dấu hiệu nhận biết và kỹ năng trú ẩn giúp bạn chủ động hơn trong mọi tình huống khẩn cấp. Tuyệt đối không chủ quan trước những thay đổi bất thường của bầu trời và môi trường xung quanh.